Υπάρχουν ώρες ιερές, κατά τις οποίες οι λέξεις υποχωρούν με σεμνότητα, γιατί το μεγαλείο της θυσίας υπερβαίνει όσα μπορεί να εκφράσει ο ανθρώπινος λόγος.

Η σημερινή είναι μια τέτοια στιγμή.

Σήμερα, η γη που τους γέννησε προφέρει ξανά, με δέος, βαθιά συγκίνηση και εθνική υπερηφάνεια, τα ονόματα πέντε παιδιών της:

Πέντε ανθρώπων που ανήκαν σε διαφορετικές γενιές και δοκιμάστηκαν σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους. Τους ένωσε, όμως, το ίδιο υψηλό αίσθημα καθήκοντος, η ίδια άδολη φιλοπατρία, η ίδια απόφαση να υπερασπιστούν την ελευθερία και την αξιοπρέπεια του τόπου τους, ακόμη και με τίμημα την ίδια τη ζωή τους.

Εκπροσωπώντας σήμερα τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας και την Κυβέρνηση, καταθέτω με βαθιά συγκίνηση την ευγνωμοσύνη ολόκληρης της Πολιτείας.

Εδώ, στη Λετύμπου, το θεσμικό καθήκον συναντά αναπόφευκτα κάτι βαθύτερο και πιο προσωπικό: τη μνήμη, την καταγωγή, τις ρίζες. Γι’ αυτό και κάθε λέξη αποκτά για μένα ξεχωριστό βάρος.

Η σημερινή ώρα, όμως, ανήκει ολοκληρωτικά στους πέντε ήρωες. Στα πέντε παιδιά αυτής της γης, που με τη θυσία τους υπερέβησαν τα όρια του τόπου και του χρόνου και έγιναν αιώνια παρακαταθήκη ολόκληρης της Κύπρου.

Η Λετύμπου πρόσφερε παιδιά της σε τρεις κρίσιμες καμπές της νεότερης κυπριακής Ιστορίας: στα Οκτωβριανά του 1931, στις αιματηρές μάχες της Τηλλυρίας το 1964 και στον αγώνα για την υπεράσπιση της Κυπριακής Δημοκρατίας το 1974. Τρεις γενιές διαμόρφωσαν μία αδιάσπαστη αλυσίδα τιμής.

Απέδειξαν ότι ο πατριωτισμός αποκτά αξία όταν γίνεται συνείδηση, προσφορά και προσωπική ευθύνη.

Πρώτος σε αυτή τη μακρά αλυσίδα θυσίας, ο Παναγιώτης Δημητρίου.

Γεννημένος στη Λετύμπου το 1906, αποφοίτησε από το δημοτικό σχολείο και ρίχτηκε από νωρίς στη βιοπάλη. Με την εργατικότητα και την εντιμότητά του κατόρθωσε να προοδεύσει στη Λεμεσό.

Ήταν μόλις είκοσι πέντε ετών, αρραβωνιασμένος, έτοιμος να δημιουργήσει τη δική του οικογένεια. Η ζωή απλωνόταν ακόμη μπροστά του, γεμάτη σχέδια και προσδοκίες.

Στις 24 Οκτωβρίου 1931 βρέθηκε ανάμεσα στους πολίτες που αντιστάθηκαν στην αποικιακή αυθαιρεσία έξω από τη Μητρόπολη Λεμεσού.

Προσπάθησαν να εμποδίσουν τους Άγγλους στρατιώτες να συλλάβουν τον τότε Μητροπολίτη Κιτίου και πρωτεργάτη των Οκτωβριανών, Νικόδημο Μυλωνά. Εκεί ο Παναγιώτης χτυπήθηκε από αγγλική σφαίρα και άφησε την τελευταία του πνοή.

Ο θάνατός του συγκλόνισε την Κύπρο. Πλήθος λαού τον συνόδευσε στην τελευταία του κατοικία υπό τους ήχους του Εθνικού Ύμνου.

Στα 25 του χρόνια είχε ήδη κατακτήσει εκείνο που ο χρόνος από μόνος του δεν μπορεί να προσφέρει: τη θέση του στη συλλογική ιστορική συνείδηση ενός λαού.

Τριάντα τρία χρόνια αργότερα, η πατρίδα θα δοκιμαζόταν ξανά και η Λετύμπου θα πρόσφερε ακόμη τρία παιδιά της.

Οι μάχες της Τηλλυρίας το καλοκαίρι του 1964 αποτελούν μία από τις τραγικότερες σελίδες της Ιστορίας μας.

Η απαράμιλλη τόλμη και το ψυχικό σθένος των υπερασπιστών της αναμετρήθηκαν με την ισχύ των τουρκικών αεροπορικών επιδρομών και τη φρίκη των ναπάλμ.

Ο Ανδρέας Χρυσοστόμου ήταν 34 ετών, μηχανικός στο επάγγελμα και πατέρας δύο παιδιών, το ένα είκοσι δύο μηνών και το άλλο μόλις έξι.

Όταν η πατρίδα τον χρειάστηκε, προσέφερε τις υπηρεσίες του στην Υγειονομική Μονάδα και αργότερα στη Διμοιρία Υγειονομικού. Αποστολή του ήταν να περιθάλπει και να κρατά στη ζωή τους τραυματισμένους συναγωνιστές του.

Στις 8 Αυγούστου 1964, κατά τον άγριο βομβαρδισμό του Παχυάμμου, έχασε τη ζωή του στο νοσοκομείο, δίπλα σε εκείνους που υπηρετούσε.

Χιλιάδες συμπολίτες μας συνόδευσαν εκείνον και τους συντρόφους του στην τελευταία τους κατοικία. Το όνομά του δόθηκε σε οδούς της Πάφου και της Λετύμπου. Η ουσιαστικότερη, όμως, τιμή βρίσκεται στη μνήμη των παιδιών του και στην ευγνωμοσύνη της πατρίδας.

Ο Ανδρέας Λάρδος ήταν δάσκαλος. Άνθρωπος ήρεμος, ευγενής και αφοσιωμένος, πίστευε βαθιά στη δύναμη της μόρφωσης και στη διακονία του συνανθρώπου.

Παντρεμένος και πατέρας δύο μικρών παιδιών, κατατάχθηκε ως εθελοντής εθνοφρουρός και υπηρέτησε ως τραυματιοφορέας στον Λόχο Πολεμίου. Ακόμη και μέσα στη δίνη των επιχειρήσεων, η έγνοια του στρεφόταν στην προστασία των αγροτών της περιοχής.

Μετά τους βομβαρδισμούς της 8ης Αυγούστου και ενώ κατευθυνόταν προς την Πόλη Χρυσοχούς, επέστρεψε στο νοσοκομείο του Παχυάμμου για να προσφέρει βοήθεια.

Εκεί τραυματίστηκε βαριά από βόμβα. Στο νοσοκομείο της Πόλης Χρυσοχούς υποβάθμιζε τη σοβαρότητα των τραυμάτων του και ζητούσε από τους γιατρούς να φροντίσουν πρώτα τους άλλους.

Όταν έγινε αντιληπτή η κρισιμότητα της κατάστασής του, δόθηκε εντολή να μεταφερθεί στο νοσοκομείο Πάφου. Δεν πρόλαβε.

Στην ύστατη ώρα παρέμεινε δάσκαλος. Παρέδωσε με το ίδιο του το αίμα το υψηλότερο μάθημα ανθρωπιάς και αυταπάρνησης: να θέτεις τον συνάνθρωπο πάνω από τον εαυτό σου και το καθήκον πάνω από τον φόβο.

Ο Ανδρέας Μιχαήλ, γεννημένος το 1940, είχε υπηρετήσει την πατρίδα από την εποχή του αγώνα της ΕΟΚΑ. Μετά τις Συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου κατατάχθηκε στον Κυπριακό Στρατό.

Έλαβε μέρος στις μάχες της Ομορφίτας τον Δεκέμβριο του 1963 και τον Ιανουάριο του 1964, διακρινόμενος για την πειθαρχία και την ανδρεία του.

Όταν ξέσπασαν οι μάχες της Τηλλυρίας, βρισκόταν σε άδεια. Η συνείδησή του, όμως, δεν του επέτρεψε να μείνει μακριά. Επέστρεψε με δική του πρωτοβουλία στο μέτωπο και εντάχθηκε στον Λόχο Πολεμίου.

Βρέθηκε στο επίκεντρο της καταστροφικής πυρκαγιάς, όταν τα τουρκικά αεροπλάνα έριξαν βόμβες ναπάλμ. Άφησε πίσω τη σύζυγο και το παιδί του, που μεγάλωσε γνωρίζοντας τον πατέρα του μέσα από φωτογραφίες και από τις αφηγήσεις εκείνων που πολέμησαν στο πλευρό του.

«Θέλει αρετήν και τόλμην η ελευθερία», έγραψε ο Ανδρέας Κάλβος. Οι τρεις ήρωες της Τηλλυρίας διέθεταν και την αρετή και την τόλμη.

Γι’ αυτό η θυσία τους εξακολουθεί να χαλυβδώνει την πίστη μας στο δίκαιο και να μας υπενθυμίζει το μέτρο της δικής μας ευθύνης.

Δέκα χρόνια αργότερα, η Ιστορία θα έγραφε για την Κύπρο την οδυνηρότερη σελίδα της. Το προδοτικό πραξικόπημα τραυμάτισε τη Δημοκρατία εκ των έσω και άνοιξε την κερκόπορτα στον Τούρκο εισβολέα.

Ακολούθησαν οι ημέρες της φωτιάς. Οι σειρήνες, οι βομβαρδισμοί, ο θάνατος, ο ξεριζωμός.

Η πατρίδα μας μοιράστηκε βίαια, οικογένειες διαλύθηκαν και χιλιάδες άνθρωποι πήραν τον δρόμο της προσφυγιάς, κρατώντας στα χέρια όσα πρόλαβαν και στην ψυχή την ελπίδα της επιστροφής.

Ανάμεσα σε εκείνους που όρθωσαν το ανάστημά τους απέναντι στον εισβολέα και υπερασπίστηκαν τη δημοκρατική νομιμότητα και την Κυπριακή Δημοκρατία ήταν ο Σωτήρης Μαραθεύτης.

Ο Σωτήρης ήταν το μικρότερο παιδί του Νεοκλή και της Αλισαβούς. Η ψυχή του ήταν στραμμένη στα γράμματα και στην τέχνη. Ονειρευόταν να σπουδάσει Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Ο Ιούλιος του 1974 θα σηματοδοτούσε την αποστράτευσή του και την αφετηρία εκείνης της ζωής. Η προδοσία και η εισβολή μετέτρεψαν βίαια τα όνειρα ενός νέου ανθρώπου σε καθήκον απέναντι στην πατρίδα.

Υπηρετώντας ως Έφεδρος Ανθυπολοχαγός, πολέμησε με γενναιότητα από την πρώτη στιγμή.

Κατά τη δεύτερη φάση της εισβολής βρέθηκε στο πλευρό του Ταγματάρχη Τάσου Μάρκου, σε μία από τις πιο άνισες και δραματικές μάχες εκείνων των ημερών. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες των συμπολεμιστών του, ο Σωτήρης τραυματίστηκε. Είχε κάθε ανθρώπινο λόγο να αποχωρήσει.

Επέλεξε να παραμείνει στη θέση του, για να καλύψει την υποχώρηση των συντρόφων του.

Γνώριζε το τίμημα της απόφασής του. Γνώριζε πως οι πιθανότητες να επιστρέψει λιγόστευαν δραματικά. Κι όμως, έμεινε. Έμεινε πίσω για να δώσει στους άλλους τον χρόνο να απομακρυνθούν, ίσως και τη δυνατότητα να ζήσουν.

Σε εκείνη την ύστατη επιλογή συμπυκνώνεται ολόκληρο το μεγαλείο της θυσίας του: ένας νέος που είχε όλη τη ζωή μπροστά του παρέμεινε όρθιος και προσέφερε τα πάντα, για να συνεχίσουν να ζουν οι συναγωνιστές του.

Από τις 14 Αυγούστου 1974, το όνομά του βρίσκεται στον μακρύ και μαρτυρικό κατάλογο των αγνοουμένων της κυπριακής τραγωδίας.

Ο Νεοκλής και η Αλισαβού περίμεναν. Περίμεναν μια είδηση, ένα ίχνος, μια απάντηση. Κράτησαν μέσα τους την ελπίδα, γιατί η ελπίδα ενός γονιού για το παιδί του δεν υποτάσσεται στη λογική και δεν εξαντλείται με το πέρασμα του χρόνου.

Τα χρόνια περνούσαν και η μορφή του Σωτήρη παρέμενε νέα στη φωτογραφία, ενώ εκείνοι γερνούσαν μέσα στην αναμονή. Έφυγαν από τη ζωή χωρίς να μάθουν τι απέγινε το παιδί τους.

Αυτό είναι το αβάσταχτο δράμα κάθε οικογένειας αγνοουμένου. Μια απουσία χωρίς αποχαιρετισμό. Ένα πένθος χωρίς βεβαιότητα. Μια πληγή που δεν μπορεί να γίνει ουλή. Μια απάντηση που άργησε περισσότερο από την ίδια τη ζωή εκείνων που την περίμεναν.

Η απόδοση τιμής στους ήρωες αποκτά ουσιαστικό περιεχόμενο όταν συνοδεύεται από ιστορική αυτογνωσία.

Ο διχασμός και το πραξικόπημα προετοίμασαν την καταστροφή. Η Τουρκία εισέβαλε και εξακολουθεί, πενήντα δύο χρόνια μετά, να κατέχει παράνομα ευρωπαϊκό έδαφος.

Η ακρίβεια της ιστορικής αλήθειας αποτελεί πράξη εθνικής ευθύνης. Μας προφυλάσσει από τα λάθη του παρελθόντος και ενισχύει τη συλλογική μας βούληση για δικαίωση.

Η θυσία των ηρώων της κοινότητάς μας αποτελεί πρόσταγμα εγρήγορσης και πυξίδα ενότητας. Μας καλεί να υπερασπιστούμε με αποφασιστικότητα το δίκαιο, την Ιστορία και την αξιοπρέπειά μας.

Η ελευθερία και η δικαιοσύνη απαιτούν εθνική ομοψυχία, καθαρό προσανατολισμό, σχέδιο και ακατάπαυστη προσπάθεια.

Αυτόν τον δρόμο ακολουθούμε με σχέδιο, συνέπεια και πολιτική βούληση. Από την πρώτη ημέρα ανάληψης καθηκόντων, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας έθεσε την επανεκκίνηση της διαπραγματευτικής διαδικασίας ως ύψιστη εθνική προτεραιότητα.

Η συστηματική μας προσπάθεια απέδωσε συγκεκριμένα αποτελέσματα: τον διορισμό Προσωπικής Απεσταλμένης, τις διευρυμένες συναντήσεις στη Γενεύη και στη Νέα Υόρκη, την προσωπική εμπλοκή του Γενικού Γραμματέα (ΓΓ) και, ύστερα από δεκαέξι χρόνια, την επίσκεψή του στην Κύπρο.

Η πρόθεση του ΓΓ για σύγκληση νέας διευρυμένης διάσκεψης δημιουργεί πλέον σαφή προοπτική επιστροφής στην ουσία του Κυπριακού.

Η νέα κινητικότητα έχει σαφές πολιτικό περιεχόμενο και συγκεκριμένη βάση. Αφετηρία παραμένουν τα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας, το συμφωνημένο πλαίσιο και το διαπραγματευτικό κεκτημένο μέχρι το Κραν Μοντανά.

Ο χρόνος δεν νομιμοποιεί τα τετελεσμένα της εισβολής ούτε πρόκειται να συγκαλύψει την επιδίωξη της διχοτόμησης.

Παράλληλα, καταστήσαμε την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) ενεργό συντελεστή της προσπάθειας των Ηνωμένων Εθνών (ΗΕ). Τα Συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, η σαφής διασύνδεση των ευρωτουρκικών με την πρόοδο στο Κυπριακό και ο διορισμός του Raffaele Fitto συγκροτούν ένα νέο πολιτικό δεδομένο.

Η ευρωπαϊκή προοπτική και η διαιώνιση της κατοχής είναι πολιτικά ασύμβατες. Όποιος προσβλέπει σε ουσιαστική αναβάθμιση των σχέσεών του με την EE οφείλει να αποδεικνύει έμπρακτα τον σεβασμό του στο διεθνές και ευρωπαϊκό δίκαιο, πρωτίστως στην ίδια την Κύπρο, ένα πλήρες κράτος μέλος της ΕΕ.

Ταυτόχρονα, ενισχύουμε την Κυπριακή Δημοκρατία διπλωματικά, οικονομικά και αμυντικά. Η ισχυροποίηση της πατρίδας μας αποτελεί πολλαπλασιαστή της διαπραγματευτικής μας ισχύος και θεμέλιο μιας ενεργητικής εξωτερικής πολιτικής.

Προσερχόμαστε σε κάθε προσπάθεια με ειλικρινή βούληση για λύση και με αταλάντευτη προσήλωση στις αρχές μας.

Ο στόχος παραμένει αμετάθετος: μια ελεύθερη και επανενωμένη Κύπρος, χωρίς κατοχικά στρατεύματα, αναχρονιστικές εγγυήσεις και επεμβατικά δικαιώματα. Ένα λειτουργικό και βιώσιμο ευρωπαϊκό κράτος, κοινή πατρίδα όλων των νόμιμων κατοίκων του.

Η μνήμη των ηρώων επιβάλλει ευθύνη, μέτρο και συνέπεια. Μας καλεί να υπερβούμε όσα στενεύουν τους εθνικούς μας ορίζοντες και να ξαναβρούμε τη δύναμη της ενότητας, της συλλογικής προσπάθειας και της κοινής εθνικής στόχευσης.

Μπροστά στους πέντε ήρωες της Λετύμπου, τα πολλά λόγια περισσεύουν. Απομένει το χρέος, αμείλικτο και καθαρό:

Να διατηρήσουμε άσβεστη τη μνήμη.

Να κρατήσουμε όρθια την Κυπριακή Δημοκρατία.

Να συνεχίσουμε τον αγώνα με πίστη στο δίκαιο, επίγνωση της Ιστορίας και εμπιστοσύνη στις δυνάμεις του λαού μας.

Η Λετύμπου προσέφερε στην πατρίδα πέντε παιδιά της. Η δική μας γενιά οφείλει να παραδώσει στα παιδιά που έρχονται μια πατρίδα αντάξια της θυσίας τους: ελεύθερη, ενωμένη και απαλλαγμένη από την κατοχή.

Μια πατρίδα όπου η ελευθερία θα είναι βίωμα, η ειρήνη κληρονομιά και η μνήμη των ηρώων θεμέλιο εθνικής αξιοπρέπειας. Ώσπου να έλθει εκείνη η ευλογημένη ημέρα, ο αγώνας μας θα συνεχίζεται με την επιμονή εκείνων που γνωρίζουν ότι η πατρίδα κληρονομείται ως χρέος και παραδίδεται ως ελευθερία.

Υποκλινόμαστε ευλαβικά στις θυσίες των ηρωικών νεκρών μας που γενναία διατήρησαν την πίστη στα ιδανικά.

Τιμή στη γη της Λετύμπου που γέννησε, έθρεψε και έρανε με τα νάματα του ελληνισμού και της χριστιανοσύνης, τούτα τα άξια τέκνα.

Τιμούμε και υποκλινόμαστε στη μεγάλη σας θυσία. Η μνήμη σας θα είναι αιώνια, όπως ασταμάτητος θα είναι και ο δικός μας αγώνας ως την τελική δικαίωση, ως τη δικαίωση της θυσίας σας.

Και αμετάκλητη η δέσμευσή μας για την απελευθέρωση και την επανένωσή της.

Αιωνία κι αγέραστη ας είναι η φωτοβόλος μνήμη των ηρώων μας.