Heimildir samkvæmt lögum um vernd mikilvægra innviða á Reykjanesskaga til að taka ákvarðanir um uppbyggingu varnargarða og aðrar sambærilegar framkvæmdir í þágu almannavarna renna sitt skeið í lok árs 2025.

Lögin voru sett haustið 2023 við mjög sérstakar aðstæður þegar mikil óvissa ríkti um þróun jarðhræringa á Reykjanesskaga. Þau veittu stjórnvöldum tímabundnar og víðtækar heimildir til að grípa hratt til nauðsynlegra aðgerða í þágu almannavarna, meðal annars með undanþágum frá hefðbundinni málsmeðferð.

Frá því eldsumbrot hófust á Reykjanesskaga og frá því lögin voru sett fyrir tveimur árum síðan hafa aðstæður á svæðinu verið greindar betur auk þess sem meiri fyrirsjáanleiki er til staðar varðandi jarðhræringar, þó ávallt verði uppi óvissa að einhverju leyti. Samhliða hefur þekking og reynsla af aðstæðum á Reykjanesskaga aukist og geta almannavarnakerfisins til að beita mótvægisaðgerðum sömuleiðis.

Í ljósi breyttra aðstæðna frá setningu laganna er talið tilefni til að skoða hvort hefja eigi undirbúning að almennri löggjöf um fyrirbyggjandi ráðstafanir til verndar mikilvægum innviðum þegar vá steðjar að, sambærilegri þeirri sem gildir um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum. Mun starfshópur hlutaðeigandi ráðuneyta, sem áformað er að koma á fót í upphafi nýs árs, hafa framgreint verkefni með höndum.Slík vinna yrði nátengd nýjum heildarlögum um almannavarnir og með aukinni áherslu á áfallaþol innviða.

Á grundvelli laganna hafa stjórnvöld á undanförnum tveimur árum gripið til aðgerða og komið upp staðbundnum vörnum á Reykjanesskaganum, þar á meðal reist varnargarða til verndar mikilvægum innviðum við Svartsengi og Grindavík.

Þær forsendur sem lágu til grundvallar setningu laganna hafa breyst og varnargarðarnir sem reistir hafa verið gegnt lykilhlutverki í að verja bæði samfélag og mikilvæga innviði gegn stórfelldu tjóni. Án þessara varna hefðu hrauntungur getað runnið óhindrað inn í byggð, með gríðarlegum skemmdum á húsum, vegum og mikilvægum innviðum. Bygging varnargarða hefur því verið ein af mikilvægustu aðgerðum til að takmarka tjón á Reykjanesskaganum.

Ekki stendur til að framlengja gildistíma laganna, með hliðsjón af breyttum aðstæðum, aukinni reynslu og þess að þegar hefur verið komið upp staðbundnum vörnum á svæðinu. Mun því frá og með 1. janúar 2026 ekki vera til staðar sérstök heimild fyrir dómsmálaráðherra til að taka ákvarðanir um uppbyggingu varnargarða á Reykjanesskaga. Almennt gildir þó áfram að stjórnvöld geta, þegar nauðsyn krefur, gripið til aðgerða á grundvelli neyðarréttar á meðan atburðir standa yfir. Líkt og að framan greinir er vinna hafin við gerð almennrar löggjafar um fyrirbyggjandi ráðstafanir til verndar mikilvægum innviðum.