Ársfundur Seðlabanka Íslands. Góðir gestir.

Þegar ég ávarpaði þessa samkomu í fyrsta sinn hér í fyrra þá var eitt orð á allra vörum — bæði heima og á alþjóðlegum vettvangi: Tollar — eftir yfirlýsingar og umskipti í stefnu Bandaríkjastjórnar, að því er virtist, þegar kemur að alþjóðaviðskiptum.

Árin á undan var líklega fjallað um faraldur og eldsumbrot.

Nú geisar stríð við Persaflóa — sem hefur leitt til verðhækkana á olíu um allan heim. Líka hér við ysta haf — þótt blessunarlega séum við fjarri átökunum sjálfum.

Úrlausnarefni af þessu tagi fylgja því að vera í forystu í stjórnmálum — sömuleiðis fyrir stofnun eins og Seðlabanka — þótt slík verkefni séu ólík frá ári til árs. Það er nú eiginlega hluti af starfslýsingunni.

Í gamni og alvöru mætti orða þetta svona — í páskaeggjastíl: Oft er óvissa. Iðulega eru tímamót. Og alltaf stöndum við frammi fyrir áskorunum í efnahagsmálum.

En eitt er víst: Við erum sjálfstætt ríki. Við berum ábyrgð á eigin málum. Og hvernig sem veröldin nú velkist — þá vegnar okkur best ef við höfum stjórn á því sem við getum þó haft stjórn á, hér heima.

Það hefur ekkert upp á sig að yppa öxlum, bera sig aumlega eða benda á aðra.

Þess vegna segi ég nú það sama og í fyrra: Þessi ríkisstjórn tekur ábyrgð á stjórn efnahagsmála. Það höfum við gert, erum að gera og munum gera áfram.

Þá má spyrja: Hvernig standa málin í raun? Hver er stóra myndin?

Í það heila tekið eru lífskjör á Íslandi góð — þótt margt megi betur fara.

En það hefur verið stöðnun í íslensku hagkerfi: Frá árinu 2018 hefur verið 0% hagvöxtur á mann. Til lengri tíma litið er brýnasta verkefni okkar í efnahagsmálum að brjótast út úr þessari stöðnun. Snúa bökum saman og hefja nýja sókn — til að styrkja Ísland og bæta lífskjör þjóðarinnar. Ég kem aftur að þessu á eftir.

Til skemmri tíma litið er hins vegar meginverkefni okkar að vinna bug á þrálátum verðbólguþrýstingi og að endurheimta trúverðugleika sem heldur verðbólguvæntingum í skefjum. Aðeins þannig náum við jafnvægi á ný í þjóðarbúskapnum og leggjum grunn að nýrri sókn.

Ég get fullyrt það hér sem áður hefur komið fram: Ríkisstjórnin mun gera sitt. Ríkið mun gera sitt.

Með því að hætta að kynda undir þenslu og verðbólgu — hætta að reka ríkið á yfirdrætti ár eftir ár.

Með fjármálaáætlun sem skilar afgangi af ríkisrekstri á hverju einasta ári áætlunarinnar.

Og það skyldi enginn gera lítið úr þessu. Enginn.

Enda er þetta það áhrifaríkasta sem ríkið getur gert til að stuðla að minni verðbólgu á tíma sem þessum — til lengri tíma — þegar verðbólgumarkmið hefur ekki náðst og þörf er á að koma aftur á trúverðugleika við stjórn efnahagsmála.

Við erum að laga ríkisfjármálin. Þetta liggur algjörlega fyrir.

Við hvikum ekki frá þeirri stefnu. Það kemur ekki til greina.

Og að baki því eru stórar ákvarðanir. Ekki alltaf auðveldar.

Þetta er rauða línan hjá okkur í ríkisstjórninni — það sem við sögðumst ætla að gera og það sem við erum að gera. Og ég heyri að þetta nýtur skilnings hjá aðilum vinnumarkaðarins — sem skiptir máli.

Verðbólgan er þó ekki bara hagfræðilegt vandamál — heldur líka samfélagslegt og pólitískt verkefni.

Og nú blasir við — þrátt fyrir að stýrivextir séu enn 1,75% lægri en haustið 2024 og þó að verðbólgan hafi vissulega verið komin niður í 3,7% fyrir aðeins fáum mánuðum — að til skamms tíma þarf meira til og við þurfum að finna nýjan takt sem þjóð á næstu misserum. Til að vinna niður verðbólguna.

Við höldum plani. En bregðumst líka við aðstæðum og ytri áföllum.

Þess vegna mun ríkisstjórnin á morgun kynna tímabundnar aðgerðir í efnahagsmálum — sem taka á þeirri stöðu sem upp er komin, meðal annars vegna áhrifa af stríðsátökum úti í heimi. Það er óvissa og verður áfram óvissa. En stundum þarf að taka í bremsuna og skipta um gír — detta í nýjan takt. Til að hemja verðhækkanir.

Þannig munum við leggja okkar af mörkum og hvetja atvinnulífið um leið til að leggja okkur lið með afgerandi hætti við að hemja verðbólguna og koma henni í markmið.

Þessar aðgerðir verða tímabundnar og koma ekki í staðinn fyrir umbætur sem taka lengri tíma — þvert á móti. En það þarf að taka fast á verðbólgunni bæði í bráð og lengd — ef vel á að takast.

Öndum í kviðinn. Höldum okkar striki. Og höfum trú á verkefninu — fyrir land og þjóð.

Því þó það séu óróatímar í alþjóðamálum og verðhækkanir á olíu hafi lekið út í almennt verðlag — þá væri fráleitt að gefast upp og kasta inn handklæðinu. Hvað þá að gefa sér að kjarasamningar losni og tala með þeim hætti að sífellt hraðari taktur í verðhækkunum sé óumflýjanleg þróun. Við höfum það í hendi okkar að stemma stigu við þessu — með samstilltu átaki.

Ég hef rætt þessi mál við forystu Alþýðusambandsins og fulltrúa atvinnurekenda og mun á næstu dögum efna til þríhliða samtals ASÍ, SA og stjórnvalda um leiðir til að hemja verðbólgu á næstu misserum.

Það er ríkur vilji til að tryggja að forsendur kjarasamninga haldi.

En ég hef verið skýr á því að það er ekki tímabært að setjast við kjarasamningaborð. Og ég hef gert aðilum vinnumarkaðarins það algjörlega ljóst að þessi ríkisstjórn hafnar þeirri leið — sem áður hefur tíðkast — að stjórnvöld efni til nýrra varanlegra ríkisútgjalda sem eru ófjármögnuð til að höggva á hnúta í kjaradeilum á almennum vinnumarkaði. Allra síst kemur það til greina á tímum sem þessum þegar staða verðbólgu og verðbólguvæntinga er eins viðkvæm og raun ber vitni.

Í þessu samhengi má þó nefna að staðan í efnahagsmálum og horfur til næstu ára eru tvímælalaust öllu betri en þegar svokallaðir þjóðarsáttarsamningar voru gerðir á árinu 1990. Þó að það sé ekki nýtt að nú sé talað um þörf á þjóðarsátt þá má fagna slíkri umræðu — enda ljóst að breið samstaða um að kveða niður verðbólgu er nauðsynleg til að árangur náist.

Þó má ég til með að benda á að þjóðarsáttin fræga — sem vísað er til — var ekki eitthvað sem menn hristu bara fram úr erminni. Forsenda fyrir þjóðarsáttinni á sínum tíma var kerfisbreyting: Framlag ríkisins fólst ekki síst í fastgengisstefnu sem var innleidd ári fyrr á árinu 1989. Það var akkerið sem ríkið lagði á borðið.

Fastgengið heppnaðist vel á tíunda áratugnum meðal annars vegna þjóðarsáttasamninganna — en þeir skiluð svo góðum árangri vegna þess að fastgengið var einmitt akkerið sem virkaði til að koma böndum á verðbólgu og verðbólguvæntingar á þeim tímapunkti.

Þarna voru teknar stórar ákvarðanir um grundvallarbreytingar. Til að hrista upp í kerfinu og komast á rétta braut. Þannig var lagður grunnur að nýrri sókn.

Allir tóku eitthvað á sig og allir færðu fórnir. Til að byggja upp traust og ná stöðugleika. Í þágu þjóðar.

Það felst í orðanna hljóðan: Þjóðarsátt útheimtir raunverulegt sameiginlegt átak og sátt. Enda fæst ekki neitt fyrir ekkert.

Stórir sigrar í þessum efnum vinnast ekki með bendingum eða skeytasendingum eða með því að stilla gagnaðilum sínum upp við vegg.

Slíkir sigrar geta aðeins unnist með trausti og fórnum. Og með því að taka til umræðu kerfisbreytingar og stórar ákvarðanir — ekki af ótta heldur æsingalaust.

Meðal annars þess vegna hefur ríkisstjórnin kallað eftir opinni og málefnalegri umræðu um valkosti Íslands í Evrópumálum — og þar með talið í peningamálum. Ef þjóðin velur að halda áfram viðræðum um aðild að Evrópusambandinu þá gæti það verið akkeri fyrir vinnumarkaðinn og efnahagslífið. Sem útheimti umbætur á íslenska vinnumarkaðsmódelinu. Það væri einn valkostur — sem ég tel rangt að útiloka á þessum tímapunki. En það verður þjóðarinnar að ákveða.

Önnur kerfisbreyting væri afnám verðtryggingar í skrefum. En notkun hennar er víðfeðm og snertir marga anga efnahagslífsins — og ekki er sjálfgefið að það verði auðvelt verkefni.

Í öllu falli er ljóst að hefðbundnir smáskammtapakkar munu ekki skila tilfinnanlegum breytingum til lengri tíma. Til þess þarf að hugsa stærra og setja markið hærra.

Þegar upp er staðið eru það aðilar vinnumarkaðar sem bera ábyrgð á því að gera kjarasamninga og sammælast um vinnumarkaðsmódel sem stuðlar að stöðugleika í raun. Þannig hefur þetta verið á íslenskum vinnumarkaði um áratugaskeið — og þannig verður það áfram.

Ríkisstjórnin ber ábyrgð á stjórn efnahagsmála almennt. Við erum að passa upp á ríkisfjármálin. Og við erum reiðubúin að leggja okkar af mörkum við að byggja upp traust. En ef aðilar vinnumarkaðar vilja uppbrot eins og þjóðarsáttin var — þá þýðir ekkert að hrópa bara á Seðlabankann að lækka vexti og það strax — heldur þarf þá kjark og þor til að ræða kerfisbreytingar.

En lítum nú aðeins lengra fram á veginn — til lengri tíma, eins og hagfræðingar segja gjarnan: Eitt er að endurheimta stöðugleika í efnahagsmálum. Það er nauðsynlegt — en ekki nægjanlegt eitt og sér til að brjótast út úr stöðnun og 0% hagvexti á mann í hartnær áratug. Önnur og jafnvel mikilvægari spurning er hvernig við hlúum að uppbyggingu atvinnulífs þar sem hagvöxturinn byggir á sívaxandi framleiðni og getur þannig staðið undir því að bæta lífskjör þjóðarinnar frá ári til árs?

Ríkisstjórnin hefur nú samþykkt fyrstu atvinnustefnu Íslands: 10 ára vaxtarplan sem lýsir því hvernig stjórnvöld vinna með atvinnulífi og samfélagi að verðmætasköpun í landinu. Til að styrkja Ísland.

Stefnan markar tímamót og verður birt á morgun — eftir ítarlegt samráð við almenning og atvinnulíf á undanförnum misserum. Meginmarkmið stefnunnar er að efla útflutning og atvinnugreinar með mikla framleiðni.

Það má segja að hver einasta ríkisstjórn hafi einhverja atvinnustefnu í raun. Því að allt sem ríkið gerir og gerir ekki skiptir máli. En það sem er misjafnt er hvort atvinnustefna er opinber og samstillt eða handahófskennd og ósamstillt. Að mínu mati felst styrkur í því að fylgja skýrri stefnu — enda er ríkið áreiðanlegri bandamaður fyrir atvinnulífið þegar áherslur og forgangsverkefni liggja fyrir og byggja á vel ígrunduðum ákvörðunum og stefnufestu. Þetta er lykilatriði.

Í stöðugreiningu sem er birt með stefnunni er rakið hvernig hagvöxtur síðustu ára hefur verið drifinn áfram af fólksfjölgun með tilheyrandi álagi á innviði. Á sama tíma hefur útflutningur dregist saman, hægt hefur á framleiðnivexti og fjárfesting verið undir sögulegu meðaltali — samhliða því að þrengst hefur um húsnæði, á vegum, í orkumálum og víða í velferðarkerfinu.

Öllum er ljóst að næsta hagvaxtarskeið getur ekki orðið — og má ekki verða — eins og hið síðasta. Með nýrri atvinnustefnu viljum við stuðla að því að nýtt hagvaxtarskeið til ársins 2035 muni byggja á fjölbreyttari útflutningi og aukinni framleiðni — og að einnig verði litið til samfélagslegra markmiða um uppbyggingu um land allt, aukið áfallaþol og minni losun gróðurhúsalofttegunda.

Þá er lögð áhersla á nýsköpun og tækniþróun þvert á allar atvinnugreinar. Og virka hagsmunagæslu til að tryggja aðgengi íslenskra fyrirtækja að erlendum mörkuðum – á óróatímum í alþjóðamálum.

Þetta eru ekki orðin tóm. Við höfum látið verkin tala. Og nú höfum við mótað formlega atvinnustefnu sem verður birt og öllum ljós — til að samhæfa aðgerðir stjórnvalda gagnvart atvinnulífi og stuðla að því að stjórnkerfið allt vinni að sama marki. Þetta veitir fyrirsjáanleika til fjárfestinga og uppbyggingar.

Ísland er frábært land. Margt gengur vel og við erum á réttri leið. En við megum aldrei verða værukær.

Þess vegna vil ég vekja fólk til umhugsunar og umræðu um kerfisbreytingar og stórar ákvarðanir. Til að gera enn betur og ná enn meiri árangri. Fyrir landið okkar og framtíðarkynslóðir.

Við höfum öll hlutverki að gegna. Og okkur er öllum hollt að vera sjálfsgagnrýnin til að festast ekki í viðjum vanans. Þetta gildir á flestum sviðum lífsins.

Ég vil þakka fyrir ykkar framlag og ykkar starf hér í Seðlabankanum við að stuðla að stöðugu verðlagi og fjármálastöðugleika, ásamt traustri og öruggri fjármálastarfsemi í landinu. Sömuleiðis vil ég þakka fyrir samstarfið á liðnu ári og óska okkur öllum góðs gengis fram að næsta ársfundi að ári.

Höldum í gleðina. Með von og trú og staðföstum vilja — til að styrkja Ísland.