Þriggja daga leiðtogafundur G7-ríkjannafór fram í vikunni, frá mánudegi til miðvikudags, í Évian í Frakklandi en Frakkland fer nú með formennsku í G7-samstarfinu. Auk leiðtoga aðildarríkjanna sjö, Kanada, Frakklands, Þýskalands, Ítalíu, Japans, Bretlands og Bandaríkjanna á ESB aðild að samstarfinu og sóttu Ursula von der Leyen, forseti framkvæmdastjórnar ESB, og António Costa, forseti leiðtogaráðs ESB, fundinn fyrir hönd ESB. Leiðtogar fimm annarra ríkja, þ.e. Indlands, Keníu, Suður-Kóreu, Brasilíu og Egyptalands tóku að auki þátt í viðburðum í tengslum við fundinn að þessu sinni.

Fundurinn þykir hafa heppnast einstaklega vel en á fundinum voru m.a. samþykktar sameiginlegar yfirlýsingarum geópólitísk málefni, umgagnkvæmt alþjóðlegt samstarf, umbaráttuna gegn smygli á farandfólki, umbaráttuna gegn fíkniefnainnflutningiauk þess sem leiðtogarnir kölluðu eftirátaki í báráttunni gegn krabbameiniog til aðsporna gegn útbreiðslu Ebólu-veirunnar.

Óhætt er að segja að sameiginleg yfirlýsing leiðtoganna um geópólitísk málefni hafi vakið mesta athygli en í yfirlýsingunni er fjallað um stuðning við Úkraínu, stöðuna í Mið-Austurlöndum og á Indó-Kyrrahafssvæðinu. Sá ótvíræði stuðningur við Úkraínu sem fram kemur í yfirlýsingunni, m.a. af hálfu forseta Bandaríkjanna, markar ótvírætt tímamót.

Leiðtogaráð ESB kom saman tilformlegs fundarsíðdegis gær og stendur fundurinn enn yfir nú þegar þetta er skrifað. Dagskrá fundarins, sem haldinn er í beinu framhaldi af leiðtogafundi G7-ríkjanna, dregur mjög, eins og við mátti búast, dám af þeim ályktunum sem þar voru samþykktar, sbr. umfjöllun um þann fund hér að framan í Vaktinni. Þannig eru málefni Úkraínu, staðan í Mið-Austurlöndum, málefni farandfólks og baráttan gegn eiturlyfjainnflutningi m.a. til umræðu en jafnframt stendur til að leiðtogarnir ræði stöðu áætlana um aukna samkeppnishæfni atvinnulífs í ESB og síðast en ekki síst framgang fyrirliggjandi tillagna um nýja langtíma fjármálaáætlun ESB fyrir árin 2028 – 2034.

Málefni Úkraínu og staða varnar- og öryggismála í Evrópu voru megin umfjöllunarefni fundarins í gær og í gærkvöldi og var forseti Úkraínu, Volodímír Selenskí, sérstakur gestur fundarins undir þessum dagskrárlið þar sem hann gerði ráðinu grein fyrir stöðu mála í varnarbaráttu Úkraínu gegn Rússlandi.

Samþykktu leiðtogarnir á fundinum í gær sérstakar ályktanir um stuðning við Úkraínu en á meðal þess sem þar kemur helst fram er eftirfarandi:

Sjá nánar um ályktanir leiðtogaráðsins um Úkraínu og öryggis- og varnarmál í Evrópuhér.

Eins og áður segir þá stendur fundurinn enn yfir þegar þetta er skrifað en ætla má að umræða um fyrirliggjandi tillögu um nýja langtímafjármálaáætlun ESB fyrir árin 2028 – 2034 muni taka drjúgan tíma á fundinum enda liggur fyrir að ríkin hafa um ýmislegt ólíka sýn á það með hvaða hætti áætlunin verði mótun endanlega og ekki síst hvert fjárhagslegt umfang hennar skuli vera.

Fjallað verður nánar um niðurstöður fundarins í næstu Vakt ef tilefni þykir til.

Óhætt er að segja að síðastliðin vika hafi verið hagfelld fyrir Úkraínu, sbr. yfirlýsingu G7-ríkjanna og ályktanir leiðtogaráðs ESB sem fjallað er um hér að framan.

Hinn 12. júní sl.náðist síðan jafnframt samkomulag á meðal aðildarríkja ESB um að opna fyrstu samningskaflana í viðræðum við Úkraínu og sömuleiðis við Moldóvu um aðild þeirra að ESB og var samkomulagið staðfest á ríkjaráðstefnum (e. Accession Conference)ESB og Úkraínuannars vegar ogESB og Moldóvuhins vegar í Brussel 15. júní sl.

Á ráðstefnunum var nánar tiltekið samþykkt að opna fyrstu samningskaflana sem fjalla um grunngildi, réttarríkið, grundvallarréttindi borgaranna, lýðræðislegt stjórnarfar, umbætur í opinberri stjórnsýslu og efnahagsleg viðmið.

Núverandi verklag ESB við aðildarviðræður byggir á að hefja slíkar viðræður með opnum þessara samningskafla og eru þetta jafnframt þeir kaflar sem síðast er lokað í viðræðuferlinu, þ.e. eftir að niðurstaða hefur náðst í viðræðum um alla aðra samningskaflana en þeir eru samtals 33 og er þeim skipt upp í sex klasa, sbr. skýringarmynd hér að neðan, sbr. einnig til hliðsjónar umfjöllunVaktarinnar 7. nóvember sl.um stækkunarskýrslu ESB fyrir árið 2025 og ferilinn við meðferð umsókna um aðild að ESB.

Úkraína sótti um aðild að ESB fljótlega eftir að árásarstríð Rússlands gagnvart ríkinu hófst, eða í mars 2022, og fylgdu Moldóva og Georgía í kjölfarið. Samþykkt var að hefja samningaviðræður við Úkraínu í desember 2023. Þrátt fyrir afar erfiðar aðstæður vegna stríðsins þá tókst í september sl. að ljúka úttektarfasa ESB (e. screening process). Á hinn bóginn hefur tafist að opna fyrstu samningskaflana og liggur fyrir að andstaða fyrrverandi stjórnvalda í Ungverjalandi er megin ástæðan fyrir því. Afstaða Ungverjalands hefur hins vegar breyst með skjótum hætti í kjölfar þingskosninga í landinu í apríl sl. svo sem ákvörðun um opnun fyrstu samningskaflanna nú endurspeglar. Markmið Úkraínu hefur verið að unnt verði að ljúka ferlinu með þeim hætti að ríkið fái inngöngu árið 2030. Of snemmt er að segja til um hvort þau markmið náist.

Líkt og með Úkraínu var samþykkt að hefja samningaviðræður við Moldóvu í desember 2023. Fyrsta ríkjaráðstefnan var haldin í júní 2024 og í september sl. tókst að ljúka úttektarfasa ESB (e. screening process) og hefur Moldóva að þessu leyti fylgt Úkraínu í ferlinu. Hart hefur verið deilt um aðildarviðræður Moldóvu í landinu, sbr. umfjöllun um stöðu aðildarumsóknar Moldóvu íVaktinni 25. október 2024í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslu sem þar var haldin um hvort binda ætti markmið um aðild að ESB í stjórnarskrá landsins en sú breyting var samþykkt með naumum meirihluta í atkvæðagreiðslunni. Í nóvember 2024 fór svo fram seinni umferð forsetakosninga í landinu þar sem Maia Sandu, núverandi forseti og stuðningsmaður ESB aðildar, vann sigur á andstæðingi sínum Alexandr Stoianoglo sem þótt hefur hallur undir stjórnvöld í Rússlandi. Þá vann flokkur Sandu,Party of Action and Solidarity,einnig sigur í þingkosningum í landinu í lok september sl. þar sem flokkurinn hélt hreinum meiri hluta á moldóvska þinginu. Með þessar niðurstöður í farteskinu hafa fyrstu samningskaflarnir nú verið opnaðir. Þá hefur verið ákveðið að efna tilleiðtogafundar ESB og Moldóvu22. júní nk.

Írar taka við formennsku í ráðherraráði ESB 1. júlí nk. en þá lýkur formennskutíð Kýpverja í ráðinu. Formennska í ráðinu gengur á milli aðildarríkja ESB í ákveðinni röð og er formennskutímabilið sex mánuðir. Stendur formennskutímabil Íra samkvæmt því frá 1. júlí – 31. desember 2026 en þá munu Litáar taka við keflinu á fyrri hluta árs 2027 og síðan Grikkir á seinni hluta ársins.

Ráð ESB er ein af helstu valdastofnunum ESB ásamt leiðtogaráði ESB, Evrópuþinginu og framkvæmdastjórn ESB og endurspeglast valdastaðan framar öðru í löggjafarvaldinu sem ráðið fer með á vettvangi ESB ásamt Evrópuþinginu.

Ráðið starfar í deildum og taka ráðherrar í ríkisstjórnum aðildarríkjanna þátt í fundum ráðsins í samræmi við skiptingu stjórnarmálefna á milli ráðherra innan ríkisstjórnar hvers aðildarríkis.

Hlutverk formennskuríkis á hverjum tíma er að stjórna fundum í öllum deildum ráðsins. Þá stýrir formennskuríkið einnig samningaviðræðum fyrir hönd ráðsins við Evrópuþingið og framkvæmdastjórn ESB í þríhliða viðræðum um löggjafarmálefni og önnur málefni eftir atvikum. Umtalsvert áhrifavald fylgir formennskunni á hverjum tíma enda geta áherslur formennskuríkis haft mikið um það að segja hvaða mál eru sett á dagskrá, hvernig þeim er forgangsraðað og hvort tiltekin mál fái framgang eða ekki. Á hinn bóginn er þess jafnan vænst, venju samkvæmt, að formennskuríkið reyni að miðla málum og gegni hlutverki sáttasemjara (e. honest broker) í viðræðum aðildarríkjanna innan ráðsins og í þríhliða viðræðum við framkvæmdastjórnina og þingið. Sjáútskýringarsíðuá vef ráðsins um hlutverk ráðherraráðsins og formennskuríkis.

Írland gekk í ESB árið 1973 og er þetta í áttunda sinn sem ríkið gegnir formennsku í ráðinu.

Írar hafa nú kynntformennskuáætlunsína ogforgangsmálundir yfirskriftinni: Styrkur í krafti einingar (e. Strength with unity), og vísar yfirskriftin til þess að í þeim ólgusjó alþjóðamála sem nú gengur yfir skipti samstaða og eining innan sambandsins megin máli. Í hinu hverfula alþjóðlega umhverfi sé margt sem ESB getur ekki haft stjórn á enn á hinn bóginn séu mikilvæg svið þar sem ESB hafi úrræði og möguleika til að styrkja stöðu sína og hyggjast Írar einbeita sér sérstaklega að þremur slíkum sviðum, þ.e.:

Í framangreindu felist m.a. áframhaldandi stuðningur við Úkraínu og bætt alþjóðlegt samstarf um allan heim, m.a. við Bretland og Bandaríkin. Þá hyggjast Írar vinna ötullega að því að ná niðurstöðu um nýja langtímafjármálaáætlun ESB.

Ný áætlun leiðtogaráðs ESB um aukna samkeppnishæfni: Ein Evrópa, einn markaður (e. One Europe, One Market) verður leiðarstef Íra samkvæmt formennskuáætluninni með áherslu á einföldun regluverks, aukna samþættingu á innri markaðinum, orkuskipti og fullveldi ESB á sviði tæknimála og gervigreindar.

Sjá til hliðsjónar eftirfarandi umfjallanir Vaktarinnar, m.a.:

Írar leggja í formennskuáætlun sinni þunga áherslu á mikilvægi þess að staðið sé vörð um gildi ESB sem mælt er fyrir um í 2. gr.sáttmála um Evrópusambandið(The Treaty on European Union ).Gildin eru eftirfarandi:

Með þessu undirstrika Írar að það sé mikilvægt nú, sem aldrei fyrr, heima fyrir og á alþjóðavettvangi að vinna á grundvelli þessara gilda. Mikilvægur þáttur í því er áframhaldandi öflugur pólitískur og hernaðarlegur stuðningur við Úkraínu sem og þrýstingur á Rússland með áframhaldandi hörðum viðskiptaþvingunum og að reglunni um að ekki sé unnt að breyta landamærum með valdi verði haldið í heiðri. Góður framgangur aðildarumsókna þeirra ríkja sem sótt hafa um aðild að sambandinu er einnig lykilþáttur í formennsku Íra.

Írar hyggjast einnig beita sér fyrir að friður náist í átökunum í Mið-Austurlöndum.

Þá er áhersla lögð á jafnrétti kynjanna, réttindi kvenna, réttindi hinsegin fólks o.fl.

Sjá til hliðsjónar eftirfarandi umfjallanir Vaktarinnar, m.a.:

Öryggismál er þriðja og síðasta málefnið sem Írar hyggjast setja á oddinn. Stórauknar ógnir og framþróun í vígbúnaði knúi á um að ESB-ríkin fjárfesti í öllum tegundum öryggis- og varnarviðbúnaðar. Áframhaldandi árásarstríð Rússlands gagnvart Úkraínu og átökin í Mið-Austurlöndum undirstriki mikilvægið. Munu Írar leggja sitt af mörkum við vinnu við mótun nýrrar öryggisstefnu ESB sem nú er í mótun. Þá munu þeir vinna að framfylgd stefnumörkunar á þessum sviðum sem sett hefur verið fram á undanförnum misserum, sbr. m.a. hvítbók um varnarmál, eflingu netöryggis, varnir gegn fjölþáttaógnun og styðja við alþjóðlegt samstarf á þessum sviðum. Umhverfismál og matvælaöryggi falla einnig öryggishugtakið í áætlun Íra og hyggjast þeir leggja áherslu auknar loftslagsaðgerðir innan ESB og á alþjóðavettvangi.

Sjá til hliðsjónar eftirfarandi umfjallanir Vaktarinnar, m.a.:

Framangreind málefni endurspegla megináherslur í formennskuáætlun Íra. Áætlunin spannar þó eins og vera ber öll málefnasvið ESB og er venju samkvæmt sett fram áætlun fyrir störf ráðsins í öllum deildum ráðsins, sjá nánarhér.

Hinn 10. júní sl. birti framkvæmdastjórn ESB tvær orðsendingar til Evrópuþingsins, ráðherraráðs ESB, efnahags- og félagsmálanefndar ESB og svæðanefndarinnar. Annars vegar umeyjasamfélögog hins vegar umstrandhéruðog er þetta í fyrsta sinn sem sett er fram heildstæð stefna um þessi efni á vettvangi ESB.

Ífréttatilkynninguum málið kemur fram að um 17 milljónir manna búi á rúmlega 4.000 eyjum í 16 aðildarríkjum ESB, þar á meðal í þremur eyríkjum ESB, þ.e. á Kýpur, Írlandi og Möltu. Þá búi samtals um 95 milljónir manna, eða um 21% af íbúafjölda ESB, á um 70.000 km langri strandlengju ESB og í strandhéruðum sem tilheyra 22 aðildarríkjum innan ESB.

Stefnumótunin er þverlæg og tekur til málefna svo sem á sviði efnahagsmála, fjarskiptamála, samgöngumála, orku- og umhverfismála, lýðfræðilegra þátta og öryggismála.

Fram kemur að flestar eyjar innan ESB glími við sameiginlegar áskoranir sem hafi áhrif á efnahagslega stöðu þeirra og lífsgæði íbúa, svo sem vegna landfræðilegrar einangrunar, aukins flutningskostnaðar, lítilla sundurleitra markaða og auk þess sem efnahagslíf þeirra er oft á tíðum mjög háð tilteknum atvinnuvegum eins og  ferðaþjónustu auk þess sem margt annað er nefnt.

Strandhéruð glími einnig mörg hver við áþekkar áskoranir svo sem vegna loftslagsbreytinga, mengun sjávar og taps á líffræðilegum fjölbreytileika í hafinu sem hafi áhrif á efnahagsvöxt þeirra og seiglu, þá hafi árstíðabundin efnahagsstarfsemi einnig oft á tíðum áhrif sem geti leitt til efnahagslegs óstöðugleika.

Miðar stefnumörkunin að því að byggja upp samheldinn ramma innan núverandi fjármögnunarkerfis til að styðja við efnahagsleg tækifæri og lífsgæði á þessum svæðum.

Stefnumörkunin byggir á fjórum meginstoðum

Lögð er áhersla á eftirtalin þrjú forgangsverkefni:

Í framangreindu samhengi er lögð áherslu á sérsniðnar lausnir í samræmi við fjölbreyttar þarfir strandsamfélaga, allt frá afskekktum sjávarútvegsþorpum til stórra hafnarborga.

Í orðsendingu um eyjasamfélög er meðal annars vikið að viðskiptakerfi ESB með loftslagsheimildir, ETS-kerfinu, og reglum um vistvænt eldsneyti. Er í því sambandi m.a. vikið að heimildum í núverandi regluverki til að veita slíkum samfélögum tilteknar undanþágur eða ívilnanir, auk þess sem tekið er fram að við endurskoðun á umræddum reglum, en tillögur þar að lútandi eru væntanlegar í júlí, verði sérstaklega hugað að sérstöðu slíkra samfélaga með tilliti til samgangna og samkeppnishæfni þeirra. Sjá í þessu samhengi m.a. umfjöllunVaktarinnar 27. mars sl.um ETS-kerfið og orkukrísuna.

Í opnu samráði sem fram fór á vettvangi ESB við undirbúning orðsendingar um eyjasamfélög sendu þrír íslenskir hagaðilar inn umsagnir um málið, þ.e. Samtök atvinnulífsins, Samorka og Landsvirkjum. Sjá umsagnir þeirra hér:

Ráðherraráð ESB samþykki hinn 16. júní sl.niðurstöður sínarum samskipti ESB við Vestur-Evrópuríki sem standa utan ESB. Tekur samþykktin til samskipti ESB við EES/EFTA-ríkin Ísland, Noreg og Liechtenstein auk þess sem fjallað eru um samskiptin við Sviss og smáríkin Andorra, San Marínó og Mónakó og loks jafnframt við Færeyjar. Þá er að auki ályktað sérstaklega um stöðu EES-samstarfsins.

Ráð ESB ályktar með þessum hætti á tveggja ára fresti og var síðasta ályktun ráðsins samþykkt 25. júní 2024, sbr. umfjöllunVaktarinnar 28. júní 2024.

Ályktanir ráðsins á þessu sviði eru undirbúnar af sérstökum EFTA vinnuhópi ráðsins (e.Working Party on European Free Trade Association) og mætti sendiherra Íslands í Brussel, Stefán Haukur Jóhannesson, á fund vinnuhópsins 27. janúar sl. þar sem hann gerði ítarlega grein fyrir stöðu mála á Íslandi og afstöðu Íslands til samstarfsins við ESB á vettvangi EES-samningsins og utan hans.

Ályktanir ráðsins fjalla um ýmsa þætti í samskiptum ESB við framangreind ríki og segja má að með þeim marki ráðið afstöðu sína og áhersluatriði í þeim samskiptum.

Undirstrikað er að framangreind ríki og sjálfsstjórnarsvæði séu nánustu samstarfsaðilar ESB er kemur að því að byggja upp örugga og samkeppnishæfa Evrópu á grundvelli friðsamlegrar samvinnu, lýðræðis, réttarríkisins og mannréttinda.

Ráðið tekur m.a. fram að það telji að samstarf á sviði utanríkismála við framangreind ríki vera framúrskarandi, svo sem er kemur að sameiginlegum öryggis- og varnarmálum, þróunar- og mannúðaraðstoð og við eflingu lýðræðis, mannréttinda og réttarríkisins. Þá lýsir ráðið yfir mikilli ánægju sinni með hversu samstíga ríkin hafa verið með ESB í afstöðu sinni gagnvart árásarstríði Rússlands gegn Úkraínu og við beitingu þvingunarráðstafanna gegn Rússlandi.

Ályktanir ráðsins er lúta að EES-samstarfinu eru eftirfarandi, m.a.:

Ályktanir ráðsins er lúta sérstaklega að samstarfinu við Íslandi eru eftirfarandi, m.a.:

Hinn 12. júní sl. náðistsamkomulagum afstöðu ráðsins tilbreytingatillögu framkvæmdastjórnar ESBá reglugerð um kolefnisjöfnunargjald við landamæri (e. Carbon Border Adjustment Mechanism, CBAM), en tillagan var lögð fram í desember 2025. Samkomulagið felur meðal annars í sér að gildissvið kerfisins verði útvíkkað til afleiddra vara og að hert verði á skilyrðum fyrir tímabundnar undanþágur frá kerfinu.

CBAM-reglugerðin tók að fullu gildi 1. janúar sl. og kveður hún á um álagningu kolefnisgjalds á innfluttar vörur í kolefnisfrekum geirum á borð við járn og stál, sement, áburð, ál, raforku og vetni. Markmið kerfisins er að tryggja að innfluttar vörur beri sambærilegan kolefniskostnað og framleiðsla innan ESB en þannig er leitast við að draga úr hættu á svonefndum kolefnisleka.

Núverandi tillaga kemur í kjölfar breytinga semsamþykktarvoru árið 2025 sem hluti af svokölluðum Omnibus I löggjafarpakka ESB, sbr. umfjöllun íVaktinni 27. júní 2025. Þær breytingar miðuðu fyrst og fremst að einföldun kerfisins, en núverandi tillaga beinist að því að styrkja framkvæmd þess. Í tillögunni eru jafnframt að finna sérstök ákvæði um hvernig breytingarnar skuli taka gildi innan EES með hliðsjón af EES-samningnum.

Afleiddar vörur felldar undir kerfið

Ein helsta breytingin felst í útvíkkun á gildissviði CBAM til afleiddra vara (e. downstream products). Hingað til hefur kerfið að mestu tekið til hráefna á borð við ál og stál, en það er talið geta skapað hættu á kolefnisleka þar sem afleiddar vörur sem innihalda mikið magn slíkra hráefna, svo sem þvottavélar og aðrar samsettar iðnaðar- og neysluvörur, geta komist hjá kolefnisgjaldi við innflutning þótt sambærileg framleiðsla innan ESB beri kostnað samkvæmt viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir (ETS).

Með breytingunni verður fjöldi nýrra vöruflokka felldur undir kerfið og er framkvæmdastjórninni falið að fara reglulega yfir hvort tilefni sé til að bæta fleiri afleiddum vörum við gildissviðið. Markmiðið er eins og áður segir að draga úr hættu á kolefnisleka og tryggja að innfluttar vörur beri sambærilegan kolefniskostnað óháð vinnslustigi þeirra.

Samkomulagið felur jafnframt í sér auknar ráðstafanir gegn sniðgöngu. Meðal annars er lagt til að tilteknir brotamálmar úr stáli og áli sem falla til í framleiðsluferlinu verði felldir undir gildissvið CBAM og jafnframt að framkvæmdastjórnin fái auknar heimildir til að bregðast við villandi eða röngum upplýsingum í skýrslugjöf fyrirtækja.

Þrengri heimildir til að veita undanþágur

Annað meginatriði samkomulagsins varðar svokallað undanþáguákvæði (e. kill switch), sem gerir framkvæmdastjórninni kleift að veita tímabundnar undanþágur frá CBAM ef ófyrirséðar aðstæður koma upp á markaði.

Ráðið samþykkti að halda ákvæðinu inni, en leggur á hinn bóginn til að verulega verði þrengt að heimild til beitingu þess. Samkvæmt samkomulaginu mun framkvæmdastjórnin þurfa að sýna fram á viðvarandi og verulega verðhækkun hafi átt sér stað sem veldur alvarlegum skaða á innri markaði áður en heimilt verður að virkja undanþáguna. Með þessu vilja aðildarríkin tryggja að heimildin verði aðeins notuð við raunverulegar neyðaraðstæður.

Umræður um ákvæðið hafa meðal annars tengst áhyggjum af áhrifum CBAM á verð á áburði og öðrum aðföngum fyrir landbúnað. Á meðan sumir hafa kallað eftir auknum sveigjanleika í framkvæmd kerfisins hafa aðrir varað við því að víðtækar undanþágur geti aukið óvissu og dregið úr fyrirsjáanleika kerfisins.

Enn er beðið eftir að Evrópuþingið ljúki við að móta afstöðu til málsins en í framhaldi að því geta formlegar samningaviðræður milli þingsins og ráðsins um endanlegt efni tillögunnar hafist. Stefnt er að því að ná samkomulagi um efni endanlegrar löggjafar fyrir lok ársins.

Hinn 9. júní sl. náðistsamkomulagmilli Evrópuþingsins og ráðherraráðs ESB um afgreiðslu tillögupakka um einföldun regluverks fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki (Omnibus IV). Fjallað var um pakkann íVaktinni 13. júní 2025, sbr. einnig íVaktinni 21. nóvember 2025en markmið tillögupakkans að styrkja samkeppnishæfni lítilla og meðalstórra fyrirtækja, draga úr reglubyrði þeirra, styðja við uppskölun slíkra fyrirtækja og hraða stafvæðingu á innri markaðnum. Margvíslegar breytingar felast í pakkanum og því samkomulagi sem nú liggur fyrir en helstu breytingar eru eftirfarandi.

Kynntur er til sögunnar nýr flokkur smærri meðalstórra fyrirtækja (e. small midcaps). Skilgreiningin mun eiga við um lítil og meðalstór fyrirtæki sem hafa stækkað en eru enn ekki orðin nógu stór til að teljast til stórfyrirtækja og mun skilgreiningin ná til fyrirtækja sem hafa færri en 1.000 starfsmenn og hafa ýmist allt að 200 milljónir evra í veltu eða allt að 172 milljónir evra eignir. Þessi fyrirtæki munu njóta góðs af ýmiskonar stuðningi og undanþágum sem ýtt geta undir vöxt, nýsköpun og myndun starfa.

Samkomulagið felur í sér umfangsmikla stafvæðingu og einföldun á vörulöggjöf ESB í því skyni að draga úr stjórnsýslukostnaði. Þetta felur í sér stafvæðingu ýmissa ferla sem áður voru á pappírsformi svo sem:

Þrátt fyrir framangreinda stafvæðingu er einnig leitast við að gæta að öryggi neytenda en þannig þurfa öryggisupplýsingar til neytenda áfram að vera aðgengilegar á pappír ef talið er að vara geti haft í för með sér hættu á alvarlegum skaða.

Með samkomulaginu er staðlaumhverfi fyrir vörur einfaldað með nokkuð róttækum hætti. Fyrirtækjum verður gert kleift að styðjast við svokallaðar sameiginlegar tækniforskriftir (e. common specifications) sem varaleið til að sýna fram á samræmi vöru við löggjöfina en slíkt getur hentað þegar staðlavinna ESB dregst á langinn, staðlar eru ófullnægjandi eða ekki til staðar.

Tillagan gengur nú til formlegrar afgreiðslu á Evrópuþinginu og í ráðherraráði ESB í samræmi við fyrirliggjandi samkomulag.

Hinn 17. júní sl. náðist samkomulag í þríhliða viðræðum milli Evrópuþingsins, ráðherraráðs ESB og framkvæmdastjórnar ESB um efni tillagna um einföldun regluverks á sviði efnalöggjafar (e. Chemicals Omnibus) sem fela í sér breytingar á þremur gerðum ESB, þ.e. reglugerð um flokkun, merkingu og umbúðir hættulegra efna og efnablandna (CLP), reglugerð um snyrtivörur og reglugerð um áburðarvörur.

Markmiðið tillögunnar er að draga úr stjórnsýslubyrði og kostnaði fyrirtækja, skapa aukinn fyrirsjáanleika og styðja við nýsköpun og hringrásarhagkerfið, jafnframt því að viðhalda háu verndarstigi fyrir heilsu manna og umhverfið.

Fjallað var um tillögurnar íVaktinni 11. júlí 2025.

Samkomulagið byggir á fyrri ákvörðun um frestun á gildistöku (e. stop-the-clock) uppfærðar CLP reglugerðar. Nú hefur verið samið um að færa gildistöku allra breytinganna til 1. janúar 2030, þannig að framkvæmd þeirra verði samræmd milli reglugerðanna þriggja. Þessi frestun er talin nauðsynleg til að veita fyrirtækjum tíma til aðlögunar, skýra lagarammann um skyldur fyrirtækja og draga úr hættu á ósamræmi við beitingu reglnanna.

Helstu breytingar á CLP snúa að einföldun krafna um framsetningu og uppfærslu merkinga, auknum sveigjanleika til að nota starfrænar merkingar, t.d. QR-kóða, á litlum innri umbúðum. Jafnframt er fyrirtækjum gefinn lengri tími til að uppfæra merkingar ef efni og efnablöndur eru endurflokkaðar með hærra hættustig.

Breytingar á reglugerð um snyrtivörur beinast einkum að CRM efnum (krabbameinsvaldandi, stökkbreytandi eða æxlunarskaðandi efnum), m.a. hvað varðar tímafresti til að hætta notkun þeirra og skipta þeim út fyrir önnur skaðaminni efni (e. alternative substances). Framkvæmdastjórninni er jafnframt falið að veita leiðbeiningar um skilgreiningu á staðgengilsefnum og notkun þeirra við þróun öruggari vara.

Breytingar á reglugerð um áburðarvörur miða að einföldun á skráningu efnisþátta í áburði, auðveldari meðferð efna sem falla illa að núverandi flokkum sem og nútímavæðingu krafna til CE-merkingar.

Sjá nánar um samkomulagið ífréttatilkynninguráðherraráðs ESB.

Tillagan gengur nú til formlegrar afgreiðslu á Evrópuþinginu og í ráðherraráði ESB í samræmi við fyrirliggjandi samkomulag.

Hinn 12. júní sl.kom verndarsamkomulag ESB (e. EU Pact on Migration and Asylum) til framkvæmda. Verndarsamkomulag ESB, sem var samþykkt 14. maí 2024, hefur það að markmiði að styrkja stjórnun ytri landamæra Schengen-svæðisins, bæta og hraða málsmeðferð umsókna um alþjóðlega vernd og draga úr áframhaldandi för umsækjenda innan svæðisins, sbr. umfjöllunVaktarinnar 19. janúar 2024og25. október 2024. Um er að ræða umfangsmikla löggjöf sem samanstendur af níu gerðum. Undanfarin tvö ár hafa aðildarríkin unnið að undirbúningi samkvæmt innleiðingaráætlun framkvæmdastjórnarinnar, m.a. til að setja á fót nýjan fingrafaragagnagrunn (e. Eurodac), sanngjarnt og skilvirkt hæliskerfi, ábyrgðarkerfi (e. responsibility) og samábyrgðarkerfi (e. solidarity), sbr. umfjöllunVaktarinnar 28. júní 2024.

Í tilefni þess að samkomulagið er nú komið til framkvæmda fór fram ráðherraráðstefna í Nikósíu á Kýpur hinn 12. júní sl. Fulltrúi dómsmálaráðuneytisins sótti fundinn f.h. Íslands. Á dagskrá ráðstefnunnar var m.a. umræða um gildistöku og innleiðingu verndarsamkomulagsins í aðildarríkjunum, undirbúning stofnana ESB og alþjóðastofnana vegna framkvæmdar samkomulagsins og næstu skref framundan að lokinni innleiðingu.

Í umræðum undirstrikuðu Kýpverjar, sem fara með formennsku í ráðherraráði ESB um þessar mundir, framkvæmdastjórnin og fulltrúar Evrópuþingsins að um væri að ræða merkileg tímamót og að verndarsamkomulagið fæli í sér mikilvægt skref í átt að markvissari og samræmdari stjórn á málefnum flótta- og farandfólks innan ESB.  Undanfarin tvö ár hafa aðildarríkin ráðist í umfangsmiklar breytingar á lögum og stjórnsýslu til að undirbúa innleiðingu samkomulagsins. Aðildarríkin hafi m.a. átt í víðtæku samráði við helstu stofnanir og haghafa, unnið náið með framkvæmdastjórninni og stofnunum ESB í undirbúningnum og lagt áherslu á að þjálfa og mennta starfsfólk fyrir innleiðinguna. Helstu áskoranir við innleiðinguna telja aðildarríkin m.a. vera endurskoðun ferla og breytingar í stjórnsýslu, uppbygging tæknilegra innviða og fjármögnun. Þá komu fram sjónarmið um að innleiðing samkomulagsins velti einkum á þróun mála utan ytri landamæra ESB og að huga þurfi að gerð viðbúnaðaráætlana.

Undir hádegisverði hlýddu ráðherrar á kynningar stofnana ESB og ýmissa alþjóðastofnana um undirbúning þeirra vegna innleiðingar samkomulagsins. Þá fór fram umræða um næstu skref að lokinni innleiðingu. Aðildarríkin nefndu ýmis forgangsmál sem huga þurfi að, m.a. aðrar tillögur framkvæmdastjórnarinnar sem tengjast framkvæmd verndarsamkomulagsins, s.s. varðandi endursendingar, vegabréfsáritunarstefnu ESB og endurskoðun á hlutverki Landamæra- og strandgæslustofnunar Evrópu (Frontex). Jafnframt var fjallað um nauðsyn þess að beina sjónum að ástæðum fólksflutninga, bæta samskipti við þriðju ríki og að uppræta smyglhringi. Þá lögðu mörg ríki áherslu á að stofnanir ESB þurfi að veita áframhaldandi stuðning við framkvæmd samkomulagsins og óskuðu eftir frekari upplýsingaskiptum milli aðildarríkjanna.

Ísland er einungis skuldbundið til að innleiða þær gerðir samkomulagsins sem teljast til þróunar á Schengen-regluverkinu og samningi Íslands um aðild að Dyflinnarsamstarfinu og fingrafaragagnagrunni Eurodac. Hinn 9. júní sl. voru samþykkt á Alþingi lög sem fela í sér innleiðingu tiltekinna gerða verndarsamkomulagsins, sbr.lög um brottfararstöðoglög um breytingu á lögum um útlendinga og lögreglulögum (verndarsamkomulag Evrópusambandsins). Aðrar gerðir verndarsamkomulagsins sem eru ekki skuldbindandi fyrir Ísland verða teknar til frekari skoðunar á síðari stigum með hliðsjón af þróun regluverksins, reynslu annarra Evrópuríkja af innleiðingu samkomulagsins og mati á hagsmunum Íslands.

Hinn 15. júní sl.náðist samkomulag í þríhliða viðræðum milli Evrópuþingsins, ráðherraráðs ESB og framkvæmdastjórnar ESB um nýjar reglur um æxlunarefni í land- og skógrækt (e. plant reproductive material, PRM). Um er að ræða umfangsmikla endurskoðun á regluverki á sviðinu.

Tillagan felur í sér að gildandi tilskipanir verði leystar af hólmi með einni samræmdri reglugerð, með það að markmiði að einfalda regluverkið, auka samræmi í framkvæmd á milli aðildarríkjanna og styðja við nýsköpun. Áhersla er lögð á aukna líffræðilega fjölbreytni, vernd staðbundinna yrkja og tryggt framboð á hágæða æxlunarefni sem er aðlagað loftslagsbreytingum og umhverfisáskorunum.

Samkomulagið miðar jafnframt að því að draga úr stjórnsýslubyrði með einfaldari reglum og aukinni notkun stafrænnar skráningar, auk þess að taka mið af tækniframförum í ræktun og framleiðslu. Sérstök áhersla er lögð á gæði og áreiðanleika æxlunarefnis, sem og fæðu- og fóðuröryggi og vernd erfðaauðlinda plantna.

Áfram verður gerð krafa um prófun tiltekinna yrkja með hliðsjón af ræktunar- og notkunargildi þeirra (e. Value for Sustainable Cultivation and Use, VSCU), en jafnframt leitast við að einfalda framkvæmd og draga úr stjórnsýslubyrði. Einnig verða tengsl við regluverk um plöntuheilbrigði og opinbert eftirlit styrkt.

Meðferð tillögunnar hefur tafist verulega vegna ágreinings um umfang reglna, einkum um jafnvægi milli nýsköpunar og vernd líffræðilegrar fjölbreytni, krafna til skráningar yrkja og undanþágur fyrir minni framleiðendur. Þríhliða viðræður hófust því seint og samningaviðræður drógust á langinn.

Fjallað var um málið á fyrri stigum íVaktinni 7. júlí 2023og19. desember 2025.

Tillagan gengur nú til formlegrar afgreiðslu á Evrópuþinginu og í ráðherraráði ESB í samræmi við fyrirliggjandi samkomulag.

Hinn11. júní sl.tók bankaráð Seðlabanka Evrópu ákvörðun um hækkun stýrivaxta á evrusvæðinu um 0,25 prósentustig og eru vextir eftir hækkunina 2,25%. Er þetta fyrsta ákvörðun um vaxtahækkun í þrjú ár og var hún fyrst og fremst rökstudd með því að átökin í Mið-Austurlöndum hefðu aukið á verðbólguþrýsting. Minna framboð á olíu og gasi vegna átakanna hefði leitt til hærra orkuverðs sem aftur leiðir til hærra matarverðs og vöruverðs almennt og verðs á þjónustu. Hagspá Seðlabanka Evrópu, sem er grundvöllur vaxtaákvörðunarinnar, er í takt við vorspá framkvæmdastjórnar ESB sem fjallað var um íVaktinni 5. júní sl.Í þessum hagspám er gert ráð fyrir hærri verðbólgu og minni hagvexti en áður.

Þegar saman fer lítill eða neikvæður hagvöxtur, aukin verðbólga og atvinnuleysi er talað um stöðnunarverðbólgu. Uppi hafa verið vangaveltur um hvort evrusvæðið glími nú við stöðnunarverðbólgu sem getur reynst mjög erfið viðureignar. Seðlabankastjóri ECB, Christine Lagarde, hefur á hinn bóginnvísað vangaveltum um slíkt á bugenda sé vinnumarkaður í Evrópu enn nokkuð þróttmikill.

Hinn 4. mars sl. lagði framkvæmdastjórn ESB fram löggjafartillögu um hinn svonefnda iðnaðarhraðal (e. Industrial Accelerator Act) en fjallað var um málið íVaktinni 13. mars sl.

Iðnaðarhraðallinn er ein meginstoðin við framkvæmd stefnumörkunar um aukna samkeppnishæfni atvinnulífs í ESB og um aukna afkastagetu iðnaðar í strategískum geirum samfara aukinni afkolun.

Hinn 11. mars sl. opnaði framkvæmdastjórn ESB fyrir samráð um tillöguna og lauk samráðinu í gær 19. júní. Alls sendu fjórir íslenskir haghafar inn umsagnir um málið þ.e.Samorka,Samtök atvinnulífsins,Samtök iðnaðarinsogLandsvirkjun.

Málið er til þess fallið að hafa áhrif á íslenskan iðnað og aðgang að innri markaðnum og sendu íslensk stjórnvöld sömuleiðis inn umsögn um málið þar sem áhersla er lögð á hagsmuni Íslands að því er varðar kröfur um evrópskan valkost, lágkolefna iðnaðarvörur, þ.m.t. ál og fjárfestingar frá þriðju ríkjum á innri markaðnum.

Sjá umsögn íslenskra stjórnvaldahér.

Brussel-vaktin, fréttabréf sendinefndar Íslands gagnvart Evrópusambandinu, er gefið út að jafnaði tvisvar í mánuði. Þar er greint frá því sem efst er á baugi í stefnumörkun Evrópusambandsins og á vettvangi EES-samningsins, í samræmi við samþykktaritstjórnarstefnu.

Ritstjóri: Ágúst Geir Ágústsson, sendiráðunautur.

Ábyrgðarmaður: Stefán Haukur Jóhannesson, sendiherra.

Leiðréttingar, ábendingar og athugasemdir sendist til ritstjóra Vaktarinnar á netfangið[email protected].

Hægt er að gerast áskrifandi með því að fara í „Áskriftir“ hér á vefnum og merkja þar við Brussel-vaktina. Einnig er hægt að senda tölvupóst með beiðni um áskrift á[email protected].